Konu anlatımı
Akarsu beslenmesi ve akarsu yer şekilleri
Beslenme kaynaklarına göre akarsular: a) Yağmur suyuyla beslenen akarsular: Akarsu rejimini belirleyen yağış rejimidir. Yağış genelde yağmur şeklinde düştüğü için Ege'deki akarsular, Marmara Bölgesindeki akarsular ile İç Anadolu ve Karadeniz Bölgesindeki akarsuların bir kısmı yağmur rejimli. Meriç, Gediz, Bakırçay, Susurluk, Büyük Menderes, Küçük Menderes. b) Kar ve buz erimeleriyle beslenen akarsular: Bu akarsular yüksek dağlardan beslenir. Çoruh, Seyhan, Ceyhan, Kızılırmak, Fırat, Dicle, Aras. c) Yer altı suları ile beslenen akarsular: Özellikle Akdeniz ve Ege Bölgesi'nin güneyindeki akarsularda karstik arazilerden dolayı yer altı suyu zengindir. Böylece yazın buharlaşma olmasına rağmen akarsuların akımları pek fazla değişmez. Aksu, Köprü, Manavgat. Türkiye'nin akarsuları adına söylenebilecek diğer özellikler: - Yer şekillerinin etkisi ve üç tarafın denizlerle çevrili olmasından dolayı boyları kısadır. - Hızlı akmaları, debilerinin düşük olması, rejimlerinin düzensiz olması nedeniyle ulaşım ve taşımacılıkta yararlanılmaz. - Akarsular denge profiline henüz ulaşmamış. - Akarsulardan en çok enerji üretimi, içme ve sulamada yararlanılır. Türkiye'de akarsulara bağlı yer şekilleri şeması: Aşındırma şekilleri: Kırgıbayır; peribacası; plato; şelale–dev kazanı; aşınım düzlüğü; vadi. Biriktirme şekilleri: Irmak adası; birikinti konisi–yelpazesi; dağ eteği–dağ içi ovası; delta ovası. Hem aşındırma hem biriktirme: Menderes; seki.
Akarsu aşındırma şekilleri ve vadi türleri
Akarsu aşındırma şekilleri: Kırgıbayır (Badlands): Bitki örtüsünden yoksun kurak yamaçlarda sel sularının yapmış olduğu yarıklardır. İç Anadolu'da yaygındır. Peribacaları: Volkanik arazilerde tüfle kaplı alanın sel sularıyla aşındırılmasıyla oluşan şekillerdir. İç Anadolu'da Nevşehir–Ürgüp–Göreme; Doğu Anadolu Bölgesinde Erzurum–Narman çevresinde ve Manisa Kula ve Van'da peribacaları oluşmuş. Plato: Akarsular tarafından etrafı derince yarılmış, çevresine göre yüksekte kalan düzlüklerdir. Aşınım düzlüğü (Peneplen): Akarsu aşındırmasının son hâlidir. Bir yüzeyin çok hafif engebeli düzlük hâle gelmesidir. Şelale–dev kazanı: Eğim kırıklığının olduğu yerlerde şelaleler oluşur. Şelalelerin döküldüğü yerlerdeki çukurlara dev kazanı denir. Örnekler: Antalya–Manavgat, Düden, Kurşunlu; Van–Muradiye; Erzincan–Girlevik; Erzurum–Tortum; Sinop–Tatlıca. Vadi: Akarsuların aşındırması sonucu oluşan doğal su yatağına denir. a) Çentik vadi: Akarsuyun akış hızı fazladır. Derine aşındırma yaparlar. Doğu Anadolu Bölgesinde daha çok görülür. Kesit V biçimlidir. b) Boğaz vadi: Dağların denize paralel uzandığı alanlarda dağın enine yarılmasıyla oluşur. Kızılırmak, Sakarya, Fırat, Dicle, Seyhan. c) Kanyon vadi: Karstik arazilerde yatay tabakalar üzerinde oluşan, derinliği fazla, basamaklı vadi. d) Geniş tabanlı vadi: Eğimin azaldığı alanlarda oluşur. Eğim azaldığı için derine değil yana aşındırma yaparlar. Taşkınlara neden olma ihtimali fazladır.
Akarsu biriktirme şekilleri, menderes ve seki
Akarsu biriktirme şekilleri: Delta ovaları: Akarsuların taşıdığı materyali denizin içine biriktirmesiyle oluşur. Kıyı derinliğinin az olduğu ve kıyıda güçlü dalga akıntılarının olmadığı alanlarda görülür. Irmak adası (kum adası): Akarsuların akış hızlarının azaldığı yerlerde akarsular üzerinde biriken kum birikintileridir. Menderes çizen akarsularda sık görülür. Birikinti konisi–yelpazesi: Akarsuların eğimli yamaçlardan getirdiği kumları düzlüklerde birikmesiyle birikinti konisi oluşur. Birikinti konileri büyüyerek birikinti yelpazesine dönüşür. Dağ eteği–dağ içi ovaları: Birikinti konilerinin arka arkaya sıralanması sonucu dağın eteklerinde oluşan ovalara dağ eteği ovası denir. Bursa Ovası örnektir. Birikinti konilerinin çukur alanı doldurması ile dağ içi ovası oluşur. Erzurum–Muş ovaları örnekleridir. Akarsu hem aşındırma hem biriktirme şekilleri: Menderes: Akarsuların yatak eğimlerinin azaldığı alanlarda yanlara aşındırma yaparak akması olayıdır. Bir akarsuyun menderes çizmesi: Akarsu boyunun uzadığı, yatak eğiminin azaldığı, aşındırma gücünün azaldığı, biriktirme yaptığı anlamına gelir. Bir akarsuyun menderes oluşturması hem aşındırma hem biriktirme yaptığı anlamına gelir. Ege ve Marmara'da görülür. Seki (taraça): Hem aşındırma hem biriktirme şeklidir. Akarsu vadilerinde meydana gelen basamaklı yapılardır.