Sayfa kaynaklı konu metni
Metinler doğrudan aşağıda okunur. Köşeli parantezler okuma/kontrol notudur; kaynak sayfa numaraları korunmuştur.
Sayfa 094 · BM organları, Evrensel Bildirge ve İkiz Sözleşmeler
Uluslararası Adalet Divanı: Yargı organıdır. 15 yargıçtan oluşur. Görev süreleri 9 yıldır. Lahey'de. Başvuru için uyuşmazlığa taraf devletin Adalet Divanının yetki alanını kabul etmiş olmalı. Vesayet Meclisi: Sömürgelerin iktisadi, sosyal ve siyasi şartlarının iyileştirilmesini ve bunların süreç içinde kendi kendini yönetir hâle gelmesini sağlar. Sekreterlik. İnsan haklarının uluslararası alanda korunması: Birleşmiş Milletler Antlaşması (1945) → İnsan Hakları Komisyonu → İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (10 Aralık 1948) → İkiz Sözleşmeler (1976). İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (10 Aralık 1948): Bildirgenin belirttiği hakların başlıcaları şunlar: Klasik birey hak ve özgürlükleri: Hayat, özgürlük, güvenlik, insan şerefi, işkence [kaynakta yasak sözcüğü yazılı değil]. Bireyin grup içinde kullanabileceği haklar: Aile kurma, dernek kurma, konut sahibi olma, yurttaşlık, sığınma. Siyasi haklar: Vicdan, düşünce, düşünceyi açıklama, inanma özgürlüğü, toplantı ve gösteri. Sosyal haklar: Çalışma, çalıştığı yeri serbestçe seçme, sosyal güvenlik, eğitim görme. Not: İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi kararları tavsiye niteliğinde olup bağlayıcılığı bulunmamaktadır. Yeni kurulan devletlerde anayasal sorunların çözümünde bir referans. İkiz Sözleşmeler (23 Mart 1976): Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi: Yaşam hakkı, işkence yasağı, kölelik yasağı, cinsler arası eşitlik, kişi güvenliği, savunma hakkı, kanun önünde eşitlik, seyahat özgürlüğü, adil yargılama hakkı, kanunilik ilkesi, din ve vicdan özgürlüğü gibi haklara yer vermiştir. Self-determinasyon (kendi kaderini tayin hakkı): Milletlerin kendi siyasal durumlarını, ekonomik, sosyal, kültürel manada izleyecekleri yolu kendi istekleri ile belirlemeleri şeklinde tarif edilir. Kendi geleceğini belirleme hakkı yalnızca ulusun kendisine aittir. Türkiye 15 Ağustos 2000'de imzalamıştır.
Sayfa 095 · İkiz Sözleşmelerin denetimi ve diğer BM sözleşmeleri
Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesinin getirdiği en büyük yenilik, sözleşmede tanınan hakları koruyucu bir denetim mekanizması öngörmesidir. Bu amaçla sözleşmede düzenlenen hak ve özgürlüklere uygun hareket edilip edilmediğini denetleyen bir İnsan Hakları Komitesi oluşturulmuştur. Bir mahkeme değil ama siyasi baskı gücü yüksek. Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesinin öngördüğü denetim sistemleri: Devlet başvurusu: Bir taraf devlet, diğer bir taraf devletin MSHS'den doğan yükümlülüklerini yerine getirmediği iddiasıyla komiteye şikâyet edebilir. Devlet başvurusunun gündeme gelebilmesi için her iki taraf devletin İnsan Hakları Komitesinin yetkisini kabul etmiş olması gerekir. Bireysel başvuru yöntemi: Sözleşmede belirtilen haklardan birinin ihlal edildiği iddiasında bulunan ve bütün iç hukuk yollarını tüketen bireyler inceleme yapması için komiteye yazılı şikâyette bulunabilir. Rapora dayalı denetim sistemi / Rapor yöntemi: En yaygın denetim biçimidir. Uluslararası bir sözleşmeye taraf devletler, o sözleşmenin onaylanmasından sonra ilgili denetim organına iki çeşit rapor sunmakla yükümlü. Ekonomik-Sosyal-Kültürel Haklar Sözleşmesi: Bütün halklar kendi siyasi statülerini özgürce kararlaştırma, iktisadi, toplumsal, kültürel gelişmelerini özgürce sağlama hakkına sahiptir. BM Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi, Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesinde olduğu gibi bir komite kurulmasını öngörmemiştir. Her ülke kendi imkânları ölçüsünde aşamalı olarak yerine getirecektir. BM bünyesindeki diğer sözleşmeler: Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Sözleşme; Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Sözleşme; Çocuk Hakları Sözleşmesi; Mültecilerin Durumuna İlişkin Sözleşme…
Sayfa 096 · Uluslararası Adalet Divanı ve Uluslararası Ceza Mahkemesi
Uluslararası Adalet Divanı: BM'nin başlıca yargı organıdır. Merkez Lahey. BM Genel Kurulu ve Güvenlik Konseyi tarafından seçilen 15 hâkimden oluşmaktadır. Görev süresi 9 yıldır. UAD'nin yargı yetkisi iki ana unsur üzerinden kurgulanmıştır: A) Görüş verme yetkisi. B) Çekişmeli yargı yetkisi. Çekişmeli yargı yetkisinin kullanılabilmesi için anlaşmazlığa taraf devletlerin rızasına ihtiyaç duyulmaktadır. Devletlerin UAD'nin yargı yetkisini tanımış olması gerekir. Anlaşmazlık durumu için verdiği kararlar yaptırım niteliği taşımaz. Alınan kararlar sadece yargı sürecinin tarafları için bağlayıcı olmaktadır. Alınan kararların uygulanması konusunda bir yaptırım mekanizması bulunmayan UAD'nin tarafları kararı uygulamayı reddettiklerinde konu mağdur olan tarafça BM Güvenlik Konseyine sunulabilir. Konsey tavsiyelerde bulunabilir ama otomatik bir yaptırım mekanizması söz konusu değildir. BM Güvenlik Konseyinde alınan kararları veto etme hakkı bulunan daimî üyeler: ABD, Fransa, İngiltere, Çin, Rusya. Uluslararası Ceza Mahkemesi: Kuruluş belgesi Roma Statüsü'ne dayanır. Savaş suçları, insanlığa karşı suçlar, soykırım suçları ve saldırı suçlarına bakan uluslararası mahkemedir. Lahey'de bulunur. BM'ye bağlı değil, özerk bir yapıya sahiptir. Sadece Birleşmiş Milletlerle ilişkili bir mahkeme. Bireyleri yargılar. Devlet başkanları, bakanlar, komutanlar gibi yetkililer hakkında yargılama yapabilir. Tutuklama kararı çıkarabilir. Cezaevleri yoktur, infazı taraf devletler üstlenir. UCM'nin yargılamasında suçun faili kendi uyruğunda olduğu devletin yargılamasına tabi olmuşsa bu dava Uluslararası Ceza Mahkemesinde ikinci kez yargılanması söz konusu olamaz. Bir suçtan iki kez yargılanamaz.