Sayfa kaynaklı konu metni
Metinler doğrudan aşağıda okunur. Köşeli parantezler okuma/kontrol notudur; kaynak sayfa numaraları korunmuştur.
Sayfa 091 · İnsan hakları kavramı ve tarihsel belgeler
İnsan Hakları Kavramı ve Kapsamı: İnsanın başka bir özelliğe sahip olması gerekmeksizin, sadece insan olmasından dolayı şerefli, haysiyetli bir hayat yaşayabilmesi için sahip olduğu haklar. İnsan haklarına herkes sahiptir. İnsan hakları doğuştandır. İnsan hakları mutlaktır. İnsan hakları eşit, devredilemez, vazgeçilemez. İnsan haklarının kapsamı genişler ve değişir. İnsan hakları hukuksal olarak devletin tanıması ve koruması, hukuki teminatlar sağlaması gereklidir. Devletlerin insan hakları alanında yükümlülükleri: Saygı göstermek; korumak; yerine getirmek; geliştirmek. Bir insan fiili hukuk düzeni tarafından a) yasaklanmamışsa hürriyettir, b) korunuyorsa haktır, c) emrediyorsa ödevdir. İnsan Hakları Belgeleri Kiros Silindiri: Pers Kralı Kiros tarafından MÖ 539'da Babil'de yazdırılmıştır. Köleliğin kaldırılması, din, dil, ırk ayrımına son verilmesi gibi konular yer almıştır. Medine Vesikası: Hicret sonrası 622'de Müslümanlar, Yahudiler ve müşrik Araplar arasında imzalanmış. Magna Carta Libertatum (1215): İngiltere kralı bu ferman ile kendi yetkilerini kısıtlamıştır. Hukuk kraldan üstündür. Kişilerin can ve mal güvenliği sağlanmış. Dünyanın ilk yazılı anayasal belgesi. Haklar Dilekçesi (1679 [kaynak tarihi]): Kanun olmadan vergi toplanamayacağı ve arttırılamayacağı belirtilmiştir. Keyfî ölüm cezaları yasaklanmış. Haklar Bildirisi (1689): İngiltere'de parlamentonun üstünlüğüne yer vermiştir. Bu belgeyle dünya tarihinde ilk defa parlamento içinde söz ve tartışmalara dokunulmazlık getirilmiş. Virginia Haklar Beyannamesi (1776): Hayat ve kişi özgürlüklerine somut olarak yer vermekle yetinmemiş; aynı zamanda keyfî arama, adil yargılama gibi somut haklara yer vermiş. Amerikan Bağımsızlık Bildirisi (1776). Amerika Anayasası: Dünyada kabul edilen modern anlamdaki ilk yazılı anayasa.
Sayfa 092 · Hak kuşakları: birinci, ikinci ve üçüncü kuşak
Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi: Avrupa'daki kişisel hakların temel dayanağıdır. İnsan haklarının vazgeçilmezliği ilkesi ilk defa bu bildiride yer almıştır. İnsan haklarına ilişkin sınıflandırma — Kuşaklara göre sınıflandırma Birinci kuşak haklar: Aristokrasi ve burjuvazi sınıfının mücadelesi sonucunda ortaya çıkmıştır. Yaşama hakkı ve kişi dokunulmazlığı; kişi özgürlüğü ve kişi güvenliği; düşünce, düşünceyi açıklama özgürlüğü; inanma-ibadet özgürlüğü; konut dokunulmazlığı; mülkiyet hakkı; eşitlik hakkı; dernek kurma hakkı; toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı; çalışma özgürlüğü; dilekçe hakkı; tarafsız bir yargıç tarafından yargılanma hakkı; seçme-seçilme hakkı; oy kullanma hakkı. İkinci kuşak haklar (sosyal haklar): Sanayi Devrimi sonucu işçi sınıfının mücadelesi ile ortaya çıkmıştır. Sosyal haklar: Çalışma hakkı; sendika kurma hakkı; grev ve toplu sözleşme hakkı; iş yeri yönetimine katılma hakkı; dinlenme hakkı; sosyal güvenlik hakkı; parasız öğrenim-eğitim görme hakkı; kültürel hayata katılabilme hakkı; sağlık hakkı; beslenme hakkı; konut hakkı. Üçüncü kuşak haklar (dayanışma hakları): Birey, toplum ve devletin ortak hareket etmesi ve dayanışması sonucunda ortaya çıkan hak kuşağı. Kültürel kimlik hakları; çevre hakkı; gelişme hakkı; barış hakkı; insanlığın ortak mal varlığına saygı hakkı; halkların kendi kaderini tayin hakkı (self-determinasyon).
Sayfa 093 · Dördüncü kuşak, Jellinek ve Birleşmiş Milletler
Dördüncü kuşak haklar: Bilimsel ve teknolojik gelişmelerin yol açacağı olumsuz gelişmelere yönelik ortaya çıkan hak kuşağı. Kişisel verilerin korunması; ekosistem hakkı; doğmamış nesillerin hakkı. Jellinek'in sınıflandırması Negatif statü hakları: Koruyucu haklar olarak da adlandırılır. Kişiyi devlete karşı korur. Din, vicdan özgürlüğü; ifade özgürlüğü; ifade özg. [aynı kavram kaynakta kısaltılarak tekrar yazılmış]. Pozitif statü hakları: İsteme hakları olarak da adlandırılır. Kişinin devletten bir şeyler yapmasını istediği haklardır. Sosyal haklar bu gruba girer. Sağlık hakkı, eğitim-öğretim hakkı, konut hakkı. Aktif statü hakları: Katılım hakları olarak da adlandırılır. Tam olarak vatandaşlığa bağlı olarak kullanılır. Seçme-seçilme hakkı. İnsan haklarının korunması: A) İnsan haklarının uluslararası alanda korunması (Birleşmiş Milletler). B) İnsan haklarının bölgesel düzeyde korunması (Avrupa'da Avrupa Konseyi). C) İnsan haklarının iç hukukta korunması. Birleşmiş Milletler ve organları: Dünya barışını, güvenliğini korumak ve uluslararası alanda ekonomik, toplumsal ve kültürel iş birliği oluşturmak için 1945 yılında kurulan uluslararası bir örgüttür. Genel merkez: New York'ta. Genel Kurul: Karar organıdır. Tüm üyeler Genel Kurulda toplanır. Kararlar 2/3 çoğunlukla alınır. Güvenlik Konseyi: İcra organıdır ve politik alanda BM'nin yürütme organı vazifesindedir. Barışın tehdit edilmesi durumunda çeşitli zorlama tedbirleri alabilir. Ekonomik ve Sosyal Konsey: Ekonomik, sosyal, kültürel alanlarda uluslararası sorunlar üzerine araştırmalar yapabilir, raporlar hazırlayabilir.